به طور كلی علل كاهش سرعت كامپیوتر را می توان به دو دسته سخت افزاری و نرم افزاری تقسیم كرد. در ادامه 7 دلیل عمده در این زمینه را معرفی می كنیم:

1– گرمای محیط
این دلیل بیش از آنكه تصورش را بكنید، بر عملكرد سیستم تاثیر می گذارد. به همین خاطر است كه چند فن خنك كننده داخل كیس دستگاه كار می گذارند.

گرمای بیش از اندازه باعث ایجاد تغییر در اطلاعات كه به صورت جریان و ولتاژ درون یا بین بخش ها و ابزارهای گوناگون كامپیوتر (مانند پردازنده، حافظه اصلی و جانبی یا كابل شبكه) مبادله می گردند، می شود و نقص اطلاعات اگر در حد تحمل پذیری سیستم1 باشد، با انجام یك پردازش به نسبت ساده یا ارسال مجدد داده ها2 كه البته هر دو فرایندی زمانبر هستند، كار دنبال می شود؛ وگرنه كه ممكن است روند به خطای ناشناخته یا ایست كامل دستگاه بینجامد.

البته لازم به گفتن است كه در كامپیوترهای متداول امروزی، نصب 3 یا 4 عدد فن خنك كننده (یكی داخل منبع تغذیه، یكی روی ریزپردازنده و دیگری داخل كیس و در صورت نیاز یكی هم روی پردازنده كارت گرافیكی) در حالت عادی كافی است و افزودن فن های بیشتر، نه تنها كمكی نمی كند، بلكه باعث مصرف انرژی بیشتر و افزایش دمای محیط می شود.

2– میدان مغناطیسی
میدان مغناطیسی هم مانند گرما بر عملكرد دستگاه تاثیر می گذارد. بیشترین موارد ایجاد میدان مغناطیسی اطراف كامپیوتر مربوط است به عبور كابل برق فشار قوی و تاثیر نمایشگر كامپیوترهای مجاور (به ویژه نمایشگرهای CRT .) حتی نمایشگر خودتان را هم زیاد به كیس دستگاه نچسبانید.

در ضمن برای كسانی كه دوست دارند یك جفت بلندگوی قوی دو طرف نمایشگرشان بگذارند، بگوییم كه میدان مغناتیسی باندها بر كار نمایشگر تاثیر منفی می گذارد و در دراز مدت آن را خراب می كند.

3– نصب انبوه نرم افزارها
بسیاری از كاربران، به ویژه در كشور ما كه قانون حقوق پدیدآورنده (كپی رایت) رعایت نمی شود، برخی به نصب هر نرم افزار به دردبخور یا نخور، اما مفتی كه به دستشان می رسد، عادت كرده اند. افزایش تعداد نرم افزارهای نصب شده بر دستگاه از چند جهت باعث كاهش سرعت آن می شود: اول این كه در هنگام بوت شدن سیستم عامل ویندوز (كه به علت مفت بودن در كشور ما رایج است،) بخش رجیستری اصالت نرم افزارهای نصب شده را می سنجد (البته به خیال خام خودش!) و این یكی از مهم ترین دلایل كندی بالا آمدن ویندوز نسبت به سیستم عامل های دیگر، به ویژه خانواده سیستم های منبع باز3 مانند لینوكس است. همچنین بسیاری از این نرم افزارها بخشی از خود را مقیم در حافظه4 می كنند تا همواره در دسترس باشند. یعنی این كه بخشی از فضای پرارزش رم را مصرف می كنند و این امر موجب كاهش سرعت خواهد شد. گذشته از این موارد، هر نرم افزار فضای دیسك سخت را هم اشغال می كند و اگر فضای خالی روی دیسك سخت خیلی كم باشد، باز ها باعث افت سرعت كار خواهد شد.

4– گرد و خاك
امان از این گرد و خاك! همان طور كه قبلا هم گفتیم، وجود گرد و خاك روی مدارات الكترونیكی موجب ایجاد اتصال كوتاه هر چند ضعیف بین قطعات مختلف آن و در نتیجه اتلاف انرژی و اختلال در انتقال اطلاعات و سرانجام افت سرعت كار سیستم می شود. هر چند ماه یكبار روی قطعات داخلی دستگاه را با یك مكنده و دستمال نخی آغشته به اندكی الكل یا مواد شوینده مجاز تمیز كنید.

5– فایل های خردشده
همان طور كه می دانید، در حافظه های جانبی مبتنی بر گرداننده دیسك سخت، دیسك به صورت مجموعه ای از قطاع ها5 و شیارها6، پیكربندی7 می شود.
از آنجا كه این دیسك با سرعت بسیار بالا می چرخد و بازوی نوك خواندن™نوشتن8 با سرعت به مراتب كمتری روی دیسك جلو و عقب می رود، بهتر است كه اطلاعات مربوط به یك فایل روی یك شیار نوشته شود تا با یك دور گردش سریع، هد بتواند كل آن را بخواند. اما در عمل، به دلایل بسیار (مانند كپی و حذف پیاپی فایل ها) اطلاعات مرتبط، به صورت پراكنده بر روی دیسك نوشته می شود كه در اصطلاح به آن خرد و ریز شدن9 می گویند.
سیستم عامل ویندوز برای رفع این مشكل ابزاری به نام Disk Defragmenter را فراهم آورده است كه به كنارهم چیدن و منظم سازی قطعات فایل ها می پردازد.
برای به كارگیری این ابزار پس از كلیك راست بر نام درایو به گزینه Properties و سپس لبه Tools بروید. اما توجه داشته باشید كه پردازش یك درایو چند گیگابایتی عملی بسیار وقت گیر و به علت درگیری شدید هد با سطح دیسك بسیار خطرناك است. توصیه می كنیم كه این كار را هر ماه یكبار انجام دهید و بگذارید كه دستگاه شب تا صبح كارش را انجام دهد و مطمئن شوید كه در طول مدت انجام كار، كوچكتریت تكانی به كیس و دیسك سخت وارد نمی آید.

6– پویش خوشه های گمشده
در طول مدت كار با رایانه، ممكن است كه بسیاری از دلایل موجب ایجاد اختلال در كار ثبت اطلاعات بر دیسك سخت شود. برای نمونه خاموش شدن یا راه اندازی مجدد ناگهانی (بدون استفاده از روش های متعارف) موجب می شود كه فایل های كه از دیسك سخت در رم باز شده و در حال پردازش هستند، سردرگم بمانند و برخی فایل های بی مورد روی دیسك باقی بمانند. به گونه ای از این اطلاعات از دست رفته یا بلاتكلیف خوشه های از دست رفته10 می گویند. یا در بدترین حالت ممكن است بخشی از دیسك به علت ضربه، میدان مغناتیسی شدید یا ورود گرد و غبار به درون دیسك خراب شده باشد كه به آن بدسكتور11 می گویند و درصورتی كه اطلاعاتی بر آن نقاط ثبت شود، ممكن است هد روی آن گیر كند و بدتر این كه خرابی را گسترش دهد.

سیستم عامل ویندوز برای رفع چنین مشكلاتی نیز نرم افزاری به نام Scan Disk فراهم آورده. جای آن با عنوان Error-Checking درست كنار Defragmenter است و تمام توصیه های ایمنی آن نیز در مورد این ابزار صدق می كند.

7– فضای حافظه مجازی
در كامپیوتر، هیچ پردازشی روی دیسك سخت انجام نمی شود. همه اطلاعات باید اول به حافظه اصلی (رم) منتقل و سپس در ریزپردازنده پردازش شوند.
اما از آنجا كه معمولا ظرفیت رم نسبت به حجم اطلاعات مورد نیاز برای پردازش كم است، سیستم عامل بخشی از فضای دیسك را به عنوان حافظه مجازی12 در نظر می گیرد كه كار رم را شبیه سازی می كند. مكان و حجم فضای حافظه مجازی قابل تنظیم است:

Control Panel -> System ->

Performance -> Setting Advanced

->Advanced -> Change

اما معمولا خود ویندوز بهتر آن را مدیریت می كند و شما بهتر است كه فقط مراقب باشید كه پارتیشن مربوطه (معمولا (C به اندازه كافی فضای خالی جهت استفاده به عنوان حافظه مجازی داشته باشد!

7– ویروس
بین كاربران حرفه ای كامپیوتر این یك ضرب المثل طنزآمیز است كه تا كوچكترین مشكلی بر كامپیوتر تازه كاران رخ می دهد، آنها می گویند كه: «كامپیوترم ویروسی شده و باید آن را فورمت كنم!» حرفه ای ترها فورمت دیسك سخت در این گونه مواقع را به این تشبیه می كنند كه انگار وقتی لوله ای در یك ساختمان می تركد، آن را بكوبند از نو بسازند! اما واقعیت این است كه شیوع ویروس ها در كامپیوترهای شخصی گسترده است و بسیاری از آنها منابع سیستم و در نتیجه سرعت كار را مختل می كنند. پس با تهیه یك ویروس كش كارآمد و به روز (و البته نسخه اصل!) دستگاه خود را پاك نگه دارید.